Consumentenbescherming tegen valse recensies

Begin 2018 scoorde journalist Oobah Butler ruim zes miljoen kijkers met een Youtube-video over zijn schuur in Dulwich, één van de Londense voorsteden. Acht maanden lang wist hij iedereen ervan te overtuigen dat hij uitbater was van het meest gerenommeerde restaurant in Londen.

Hoe? Door zijn vrienden valse recensies te laten plaatsen op online-platform TripAdvisor. Beroemdheden, gastronomen en bloggers wilden maar al te graag een tafel reserveren in Butlers chique restaurant. Ook PR-bedrijven en Tv-zenders stonden in de rij om met Butler in zee te gaan. Toen Butler besloot zijn achtertuin voor één avond te openen en de gasten zich al verheugden op de eerste gang, moesten zij hun verwachtingen plotseling ernstig bijstellen: geen culinaire hoogstandjes, maar een rommelige tuin, vuile was en magnetronmaaltijden.

Deze anekdote is amusant, maar Butlers schuur heeft ook een serieuze noot: winkels en restaurants kunnen gemakkelijk hun eigen aantrekkelijkheid vergroten door valse recensies te (laten) plaatsen. Recensies zijn altijd al belangrijk geweest, maar in het huidige internettijdperk lijken ze onmisbaar voor succes. Veel consumenten zijn pas bereid om een restaurant of winkel te bezoeken, zodra zij zien dat tevreden klanten hen voorgingen.

Daar is natuurlijk niks op tegen, zolang de recensies maar daadwerkelijk afkomstig zijn van tevreden klanten. Als de recensies vals blijken, dan komen échte klanten van een koude kermis thuis. Met andere woorden: oprechte recensies zijn waardevol, maar valse recensies misleiden de consument.

Misleidend of agressief

Om consumentenmisleiding aan banden te leggen, bestaat sinds 2005 de Europese richtlijn inzake oneerlijke handelspraktijken. Deze richtlijn beoogt consumenten te beschermen tegen misleidende en agressieve handelspraktijken. In twee ‘zwarte lijsten’ staan allerlei praktijken die ‘onder alle omstandigheden’ gelden als misleidend of agressief. Een voorbeeld is de onjuiste bewering dat het aangeboden product ziekten, gebreken of misvormingen kan genezen. Bij bestudering van de zwarte lijsten valt echter op dat het plaatsen van valse recensies géén handelspraktijk is die ‘onder alle omstandigheden’ als misleidend of agressief geldt.

De Europese Commissie – aan wie de video van Butler niet zal zijn ontgaan – zette in april 2018 de eerste stap om hier verandering in te brengen met de publicatie van een voorstel tot wijziging van de zojuist genoemde richtlijn betreffende oneerlijke handelspraktijken. Ruim anderhalf jaar later – in november 2019 – werd het voorstel in gewijzigde vorm aangenomen. Hoewel goed te motiveren valt dat het plaatsen van valse recensies ook onder de oude versie al verboden was, is de Europese wetgever in de herziene richtlijn kristalhelder: valse consumentenbeoordelingen zijn ‘onder alle omstandigheden’ misleidend.

Implemementatie

De Nederlandse wetgever heeft het afgelopen jaar hard gewerkt aan een wetsvoorstel ter implementatie van de herziene Europese richtlijn. Afgelopen 23 oktober 2020 was het zo ver: het wetsvoorstel werd gepubliceerd, voorzien van een uitgebreide toelichting.

In navolging van de herziene richtlijn benadrukt de wetgever dat consumenten steeds meer afgaan op beoordelingen en aanbevelingen van andere consumenten. Daarom moeten handelaars verzekeren dat consumentenbeoordelingen afkomstig zijn van consumenten die het product daadwerkelijk hebben gebruikt of gekocht. Daarnaast is de eerste zwarte lijst uitgebreid met twee misleidende handelspraktijken, met als gevolg dat het plaatsen van valse recensies inderdaad ‘onder alle omstandigheden’ onrechtmatig is. Webshops en internetplatforms zullen vanaf nu dus strenger moeten controleren op valse recensies.

Worden consumenten daadwerkelijk beter beschermd door de nieuwe wet? Ja en nee. ‘Nee’ omdat het plaatsen van valse recensies ook onder de oude richtlijn al verboden was. ‘Ja’, omdat dat onder nieuwe richtlijn klip en klaar is. Concurrenten en consumenten hoeven zich niet langer te beroepen op vage termen als ‘misleidende handelspraktijk’, maar kunnen rechtstreeks verwijzen naar de zwarte lijst. Daarbij komt dat men, anders dan voorheen, niet meer hoeft aan te tonen dat de gemiddelde consument door het plaatsen van valse recensies een besluit over een overeenkomst neemt of kan nemen dat hij anders niet genomen zou hebben.

Kortom: wel degelijk een overwinning voor consument én concurrent. Een overwinning waar de Britten, gezien de Brexit, niet van mee zullen profiteren. Wellicht dat daar een tweede Butler nodig is om valse recensies op de politieke agenda te krijgen.